เมื่อเราย้อนมองบาดแผลบนกะโหลกมนุษย์โบราณ คำถามที่น่าทึ่งที่สุดไม่ใช่แค่ว่าคนในอดีตเจ็บแค่ไหน แต่คือพวกเขากล้าลงมือรักษากันอย่างไร นี่เองที่ทำให้เรื่อง ประวัติการผ่าตัด น่าสนใจกว่าที่หลายคนคิด เพราะมันไม่ได้เริ่มจากโรงพยาบาลหรือเครื่องมือทันสมัย หากเริ่มจากความพยายามเอาชีวิตรอดของมนุษย์ล้วนๆ
คำตอบสั้นๆ คือ มนุษย์อาจเริ่มผ่าตัดมาตั้งแต่ 7,000-10,000 ปีก่อน จากหลักฐานการเจาะกะโหลกที่พบในหลายทวีป แต่ถ้าถามให้ลึกขึ้นว่า การผ่าตัดในความหมายของวิชาแพทย์เริ่มเมื่อไร คำตอบจะพาเราเดินทางผ่านอียิปต์ อินเดีย กรีก จนถึงยุโรปศตวรรษที่ 19 ซึ่งเป็นช่วงที่การผ่าตัดเปลี่ยนจากศิลปะเสี่ยงตายไปสู่ศาสตร์ที่มีระบบจริงจัง
ร่องรอยแรกสุดของการผ่าตัดอยู่ในยุคก่อนประวัติศาสตร์
หลักฐานเก่าแก่ที่สุดที่นักโบราณคดีมักพูดถึงคือ trepanation หรือการเจาะกะโหลก พบทั้งในยุโรป แอฟริกา เอเชีย และอเมริกาใต้ บางกะโหลกมีรอยกระดูกงอกใหม่รอบแผล นั่นหมายความว่าคนไข้ไม่ได้เสียชีวิตทันที แต่ยังมีชีวิตอยู่หลังการผ่าตัดระยะหนึ่ง ข้อนี้สำคัญมาก เพราะมันบอกว่า มนุษย์ไม่ได้แค่ใช้ของมีคมกับร่างกายแบบสุ่มๆ แต่มีเจตนารักษา หรืออย่างน้อยก็มีความเข้าใจบางอย่างเกี่ยวกับอาการบาดเจ็บ
- การเจาะกะโหลกอาจใช้เพื่อลดแรงดันในสมองหลังอุบัติเหตุ
- บางกรณีอาจเกี่ยวข้องกับความเชื่อเรื่องขับไล่วิญญาณร้าย
- รอยกระดูกที่สมานตัวชี้ว่ามีผู้ป่วยจำนวนหนึ่งรอดชีวิตหลังถูกผ่า
ตรงนี้ทำให้คำว่า การผ่าตัด ไม่ได้หมายถึงเทคโนโลยีล้ำสมัยเสมอไป แก่นแท้ของมันคือการแทรกแซงร่างกายอย่างตั้งใจเพื่อรักษาอาการบางอย่าง ซึ่งมนุษย์รู้จักแนวคิดนี้เร็วกว่าที่เรามักจินตนาการ
เมื่ออารยธรรมเริ่มบันทึก ความรู้ก็เริ่มเป็นระบบ
อียิปต์: จากแผลสงครามสู่ตำราทางการแพทย์
หากจะหาเอกสารที่ทำให้เรื่องนี้ชัดขึ้น ต้องพูดถึง Edwin Smith Papyrus ราว 1600 ปีก่อนคริสตกาล ซึ่งเชื่อกันว่าคัดลอกจากองค์ความรู้ที่เก่ากว่านั้นอีกหลายร้อยปี เนื้อหาไม่ได้เต็มไปด้วยเวทมนตร์อย่างที่หลายคนคาด แต่เป็นการอธิบายบาดแผล การตรวจอาการ และวิธีจัดการอย่างมีเหตุผล โดยเฉพาะการบาดเจ็บที่ศีรษะ คอ และกระดูก
อินเดีย: จุดสูงของศัลยกรรมโบราณ
ถ้าพูดถึงการผ่าตัดแบบเป็นวิชา ชื่อที่เลี่ยงไม่ได้คือ สุศรุตะ หรือ Sushruta แพทย์อินเดียราว 600 ปีก่อนคริสตกาล ตำรา Sushruta Samhita มักถูกยกว่าเป็นหนึ่งในรากฐานสำคัญของศัลยกรรมโลก เพราะกล่าวถึงหัตถการกว่า 300 แบบ และเครื่องมือมากกว่า 120 ชนิด ตั้งแต่การเย็บแผล การผ่าตัดนิ่ว ไปจนถึงการเสริมจมูก ซึ่งน่าทึ่งมากเมื่อเทียบกับยุคสมัยนั้น
กรีกและโรมัน: วางหลักคิดทางกายวิภาค
โลกกรีก-โรมันช่วยทำให้การแพทย์ก้าวจากประสบการณ์สู่การอธิบายเชิงเหตุผลมากขึ้น ฮิปโปเครตีสและแพทย์รุ่นหลังพูดถึงการจัดกระดูก การระบายหนอง และการดูแลแผล แม้ข้อจำกัดยังมาก แต่แนวคิดเรื่องการสังเกตอาการและบันทึกผลถือเป็นก้าวสำคัญในพัฒนาการของศัลยกรรม
- อียิปต์เด่นเรื่องการบันทึกเคสและวินิจฉัย
- อินเดียเด่นเรื่องเทคนิคผ่าตัดและเครื่องมือ
- กรีก-โรมันเด่นเรื่องเหตุผลทางแพทย์และกายวิภาค
ทำไมการผ่าตัดสมัยก่อนถึงอันตรายมหาศาล
ปัญหาใหญ่ของโลกก่อนสมัยใหม่มีอยู่สามอย่างคือ ความเจ็บปวด การติดเชื้อ และการเสียเลือด ต่อให้หมอเก่งแค่ไหน หากไม่มีการระงับความรู้สึก ไม่มีความเข้าใจเรื่องเชื้อโรค และยังห้ามเลือดได้จำกัด โอกาสรอดของผู้ป่วยก็ขึ้นกับโชคมากพอๆ กับฝีมือ
นี่คือเหตุผลว่าทำไมในประวัติการผ่าตัด ช่วงเวลาหลายพันปีจึงก้าวช้ากว่าที่ควร ไม่ใช่เพราะคนโบราณไม่ฉลาด แต่เพราะพวกเขายังขาดเครื่องมือและองค์ความรู้พื้นฐานที่จำเป็นจริงๆ
- ไม่มีการดมยาสลบ ทำให้ผ่าตัดได้สั้นและหยาบ
- ไม่รู้จักการปลอดเชื้อ แผลติดเชื้อได้ง่ายมาก
- ยังไม่มีเลือดสำรอง ยาปฏิชีวนะ และภาพวินิจฉัย
ศตวรรษที่ 19 คือจุดเปลี่ยนของจริง
แม้มนุษย์จะผ่าตัดกันมานาน แต่การผ่าตัดสมัยใหม่เพิ่งถือกำเนิดจริงในศตวรรษที่ 19 เมื่อมีการใช้ อีเธอร์ในการดมยาสลบ ปี 1846 จากนั้นแนวคิดเรื่องการฆ่าเชื้อของโจเซฟ ลิสเตอร์ในทศวรรษ 1860 ก็เปลี่ยนเกมอย่างเด็ดขาด ศัลยแพทย์ไม่ต้องรีบแข่งกับเสียงกรีดร้องของคนไข้เพียงอย่างเดียวอีกต่อไป แต่เริ่มผ่าได้ละเอียดขึ้น ลึกขึ้น และปลอดภัยขึ้น
หลังจากนั้น วิทยาการก็เดินหน้าเร็วมาก การค้นพบกรุ๊ปเลือดโดยคาร์ล ลันด์สไตเนอร์ในปี 1901 การเอกซเรย์ ยาปฏิชีวนะ และเทคนิคปลอดเชื้อ ทำให้การผ่าตัดกลายเป็นส่วนหนึ่งของระบบแพทย์สมัยใหม่อย่างเต็มตัว ปัจจุบัน งานประเมินที่เผยแพร่ใน The Lancet ระบุว่าทั่วโลกมีการผ่าตัดราว 313 ล้านครั้งต่อปี ภาพนี้ยิ่งตอกย้ำว่าจากจุดเริ่มต้นเล็กๆ ในอดีต ศัลยกรรมได้กลายเป็นโครงสร้างสำคัญของสาธารณสุขโลกแล้ว
แล้วควรนับว่ามนุษย์เริ่มผ่าตัดตั้งแต่เมื่อไหร่
คำตอบที่ดีที่สุดอาจไม่ใช่ปีเดียว แต่ขึ้นอยู่กับว่าเราให้นิยามคำว่า ผ่าตัด แบบไหน
- ถ้านับการเปิดร่างกายเพื่อรักษาอาการอย่างตั้งใจ: เริ่มตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์
- ถ้านับการผ่าตัดที่มีตำราและวิธีการชัดเจน: ต้องย้อนไปสู่อียิปต์และอินเดียโบราณ
- ถ้านับการผ่าตัดที่ปลอดภัยพอเป็นการแพทย์สมัยใหม่: จุดเปลี่ยนอยู่ในศตวรรษที่ 19
มองแบบนี้จะเห็นว่า ประวัติการผ่าตัด ไม่ได้เป็นเส้นตรง แต่เป็นการสะสมความกล้า ความผิดพลาด และการเรียนรู้ทีละชั้น จากรูบนกะโหลกของคนยุคหินไปจนถึงห้องผ่าตัดที่ควบคุมเชื้อด้วยระบบแรงดันอากาศ ทุกยุคล้วนเป็นบทต่อของเรื่องเดียวกัน
สรุป
ถ้าถามว่ามนุษย์เริ่มผ่าตัดเมื่อไหร่ คำตอบคือ เราอาจเริ่มมานานหลายพันปีแล้ว แต่เพิ่งเข้าใจวิธีทำให้มันปลอดภัยจริงเมื่อไม่นานนี้เอง นั่นทำให้เรื่องนี้น่าสนใจมากในเชิงประวัติศาสตร์ เพราะทุกมีดที่กรีดลงไปในอดีต ไม่ได้สะท้อนแค่ความเจ็บปวดของผู้ป่วย หากสะท้อนระดับความรู้ของมนุษยชาติในเวลานั้นด้วย และเมื่อมองย้อนกลับไปอีกครั้ง เราอาจต้องถามต่อว่า วิทยาการแพทย์ที่เราคิดว่าล้ำหน้าในวันนี้ อีกหลายร้อยปีข้างหน้าจะถูกมองว่าเป็นเพียงจุดเริ่มต้นเหมือนกันหรือไม่
